বাক্ কৌশল আৰু সমাজ

হিমাদ্ৰী শৰ্মা

শব্দ ব্ৰহ্ম…. আদিৰে পৰা মানৱ সভ্যতাই কঢ়িয়াই ফুৰা এই শক্তিৰ বিশালতা নিশ্চয় প্ৰত্যেকৰে অনুমেয়। জন্মৰ পৰাই আমি অজানিতে নানাবিধ শব্দৰ উচ্চাৰণেৰে মনৰ ভাৱ, সঞ্চিত জ্ঞান, অভিজ্ঞতা আদি এজনে আনজনৰ লগত বিনিময় কৰাৰ প্ৰয়াস কৰোঁ। গভীৰভাৱে নোচোৱালৈকে এই শব্দ প্ৰণালীৰ শিকণ আৰু ব্যৱহাৰৰ প্ৰক্ৰিয়াটো উশাহ-নিশাহৰ দৰেই স্বাভাৱিক লাগে, নহয়নে !
আচলতে স্বাভাৱিকভাৱেই ‘কায় মনো বাক্যে’ আমি অজানিতে কঢ়িয়াই ফুৰা এই বাক্ শক্তি ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ ৬৪ বিধ পৰিৱেশ্য কলাৰ ভিতৰত অন্যতম। হয়, আমি প্ৰত্যেকেই পৰিৱেশ্য কলাসমূহৰ অন্তত: এবিধকৈ হ’লেও কঢ়িয়াই লৈ ফুৰোঁ। অনুধাৱন আৰু অভ্যাসৰ অভাৱত কেতিয়াবা আমাৰ নিত্য নৈমিত্তিক আড্ডাতেই এনে বহু প্ৰতিভা সুপ্ত হৈ পৰাও দেখা যায়। অথচ কম বেছি পৰিমাণে আমি দৈনিক ব্যৱহাৰ কৰা এই বাক-শক্তি উপযুক্ত কৌশল আৰু পৰিমাৰ্জনৰ বলত বাক-কৌশলীৰ মুখেৰে বক্তৃতা ৰূপত প্ৰকাশ পায়।
ইতিহাসৰ পাত খুচৰি এটা কথা স্পষ্ট হয় যে শব্দচয়নৰ লিখিত ৰূপৰ বহু আগৰে পৰা এই বাক-শক্তিয়ে সমাজৰ মত-বিনিময়ত এক প্ৰভুত্ব বিস্তাৰ কৰি আহিছে। লিখিত ৰূপসমূহৰ প্ৰায় এটা ধাৰা প্ৰতিটো ভাষাৰে নিৰ্দিষ্ট যদিও কথিত ৰূপত সেই একেই ভাষাৰ কেইবাটাও সঘন পৰিৱৰ্তিত ৰূপ দেখা পোৱা যায়। আনকি একেখন ঠাইতে এটা নিৰ্দিষ্ট ভাষাৰ বিভিন্ন ঠাঁচৰ প্ৰয়োগ দেখাও বিৰল নহয়। ভাষাৰ এই বোৱতী নদীখন সাঁতুৰি পাৰ হোৱা বহুকেইজন বাক-পটু আমাৰ অসমীয়া ভাষাটো বিদ্যমান।
সেইসকলৰ ভিতৰত – প্ৰাক্তন মুখ্যমন্ত্ৰী লক্ষ্যধৰ চৌধুৰী, বাগ্মীবৰ নীলমণি ফুকন, অমৰজ্যোতি চৌধুৰী, IPS বৰক’লাক, ময়ূৰ বৰাকে ধৰি বক্তাসকলৰ বাক-কৌশল অথবা সুনিপুণ বক্তৃতাৰ এনে এক সন্মোহিনী শক্তি আছে যে শ্ৰোতা-দৰ্শকক বহু সময় ধৰি আকৃষ্ট কৰি ৰাখে। চিকাগোত ভাৰত মণিষী স্বামী বিবেকানন্দৰ বিশ্ববিখ্যাত বক্তৃতা আজিও এটা নতুন উদ্যমেৰে সকলোৰে মন গহন পোহৰাই আছে।
আচলতে বাক-কৌশলনো কেনেকৈ ৬৪ কলাৰ আওতাত পৰে বুলি ক’লে আমাৰ সীমিত অভিজ্ঞতাৰ পৰা কেইটামান দিশ ফঁহিয়াই চালে এনেধৰণৰ বিশ্লেষণ পোৱা যায়, যে পৰিৱেশ্য কলাৰ আওতাত থকা
ক) সংবাচ্য – কথোপকথন কৌশল
খ) প্ৰহেলিকা – সাঁথৰ ভঙা আৰু সাঁথৰ গঢ়াৰ কৌশল
গ) পুস্তক পঠন – গ্ৰন্থ পাঠৰ কৌশল
ঘ) দেশ-ভাষা-জ্ঞান – প্ৰান্তীয় ভাষা জ্ঞানৰ কৌশল এই কৌশলসমূহক সমাজৰ অন্য মানুহৰ লগত বিনিময় কৰাৰ মাধ্যমেই হৈছে ভাষা আৰু এই প্ৰক্ৰিয়াটোৰ সম্যক প্ৰয়োগেই বাক-কৌশলৰ নানা প্ৰকাৰৰ স্তৰত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে বুলি আমাৰ বিশ্বাস।
জনমুখী বা সমাজমুখী বক্তৃতা বুলি ক’লে খুব কম সংখ্যক দৰ্শক শ্রোতাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি হাজাৰ বিজাৰ দৰ্শক শ্রোতাৰ প্ৰতি বক্তা এজনে সৰোগত কৰা মনোভাৱকে বুজা যায়। এইক্ষেত্ৰত বক্তৃতা মানেই যে কেৱল বাক্যৰ প্ৰয়োগ এনে নহয়, তাৰ বাবে এজন বক্তা কায় মনো বাক্যে নিৰ্দিষ্ট বিষয়টোৰ প্ৰতি সংযুক্ত হোৱাটো নিত্যান্তই বাঞ্চনীয়। প্ৰযুক্তিগত উন্নতি অৰ্থাৎ অনাতাঁৰ, দূৰদৰ্শন আদি আৱিষ্কাৰৰ পূৰ্বে বক্তৃতা আছিল এক প্ৰত্যক্ষ পৰিৱেশনৰ বিষয় যি স্থান কাল পাত্ৰভেদে আজিকোপতি বাহাল আছে। পৰিৱেশনৰ স্থান কাল অনুসৰি বক্তা এজনৰ চাৰিটা প্ৰকাৰ দেখিবলৈ পোৱা যায় –
১) Ceremonial speaking অথবা পাৰ্বন সম্বন্ধীয় বক্তৃতা : জন্মদিন, মৃত্যু তিথি অথবা কাৰ্য্যালয়ৰ প্ৰীতিভোজ আদি অনুষ্ঠিত কৰোঁতে আঁত ধৰা বক্তাজন এনেধৰণৰ শাৰীত পৰে, য’ত অনুষ্ঠান বা পাৰ্বনটিত গোট খোৱা সমূহ দৰ্শক বা শ্ৰোতা এটি নির্দিষ্ট আৱেগজনিত কাৰণত একত্ৰিত হৈছে আৰু বক্তাজনেও সেই উদ্দেশ্যেৰে তেওঁৰ নিৰ্দিষ্ট ক’বলগীয়াখিনি আগবঢ়াই নিয়ে।
২) Informative speaking অথবা তথ্যভিত্তিক বক্তৃতা : এনেধৰণৰ বক্তৃতাৰ ক্ষেত্ৰত সাধাৰণতে বক্তাজনে বিভিন্ন বিষয়ৰ তথ্যভিত্তিক জ্ঞানৰ ওপৰত বিশ্লেষণাত্মকভাৱে সমূহ দৰ্শকক উদ্দেশ্যি মন্তব্য আগবঢ়ায় আৰু ইয়াত দৰ্শক অথবা শ্রোতাৰ সেই তথ্য মন:পুত নহ’লে সেই সম্পৰ্কে সন্দেহ প্ৰকাশ কৰাৰ অৱকাশ থাকে। এইক্ষেত্ৰত দুয়োটা পক্ষৰ মাজত বক্তৃতাৰ অন্তত এক প্ৰকাৰৰ মত বিনিময় দেখা যায়। ভাৰতবৰ্ষত পূৰ্বৰে পৰা এনেধৰণৰ বক্তৃতাৰ আয়োজন হৈ আহিছে।
৩) Demonstrative speaking অথবা প্ৰদর্শনমূলক বক্তৃতা : বক্তৃতা পৰিৱেশনৰ এই বিশেষ ভাগটিৰ ভিতৰত সাধাৰণতে সেইসকল বক্তাৰ বাক্ শক্তি অন্তর্ভূক্ত হৈ থাকে যিসকল বক্তাই এটা নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য বা আদৰ্শ বা আৰ্হি প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে দৰ্শক বা শ্ৰোতাসকলৰ মনোজগতত এক নতুন জ্ঞান বা চিন্তাৰ সংযোজন ঘটাবলৈ সক্ষম হয়। সাধাৰণতে বিজ্ঞানভিত্তিক প্ৰদৰ্শনীসমূহত এনেধৰণৰ বক্তাৰ পৰা আমি কেতবোৰ কথা শিকিব পাৰোঁ।
iv) Persuasive speaking অথবা প্ৰবৃত্তিমূলক বক্তৃতা : যেতিয়া এজন বক্তাৰ সুনিপুণ বাক কৌশলৰ মেৰপাকত শ্ৰোতাই কোনো এটা নতুন চিন্তা / ধাৰণা অথবা কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হ’বলৈ মান্তি হয় তেনেধৰণৰ পৰিৱেশত বক্তাজনক persuasive speaker বোলা হয়। সাধাৰণতে উকীল, ৰাজনৈতিক নেতা অথবা আনধৰণৰ প্ৰায় সকলো জনমুখী বক্তা এই শাৰীৰ অন্তৰ্ভুক্ত, য’ত বক্তাজনে নিজৰ জ্ঞানৰ ভিত্তিত তেওঁৰ চাৰিওকাষৰ দৰ্শক বা শ্ৰোতাসকলক এটা বিষয়ৰ জ্ঞান সত্য বুলি প্ৰতিপন্ন কৰাৰ চেষ্টা কৰে। এনেধৰণৰ বক্তৃতাৰ বাবে প্রথমে বিষয়টোৰ ওপৰত বক্তাজনৰ নিজস্ব দখল অনিবাৰ্য, তেতিয়াহে তেওঁ সকলোকে বিষয়টোৰ গভীৰতালৈ প্ৰৱেশ কৰোৱাবলৈ সক্ষম হয়।
এই সুনিপুণ কৌশলবিধ যথোচিতভাৱে আওৰালেই কলাবিধে সন্মান পায়।যিহেতু ভাৰতীয় সংবিধানে বাক স্বাধীনতা দিছে, লগতে সামাজিক দায়বদ্ধতাৰ কথাও সমানে উনুকিয়াইছে গতিকে এজন সচেতন নাগৰিক হিচাপে প্ৰত্যেকৰে বাকশক্তি ব্যক্তিগত লাভালাভতকৈ সামাজিক প্ৰেক্ষাপটৰ দৃষ্টিৰে উপযুক্ত ৰূপত নিঃসৃত হোৱাটো বাঞ্চনীয় বুলি আমি ভাবোঁ।নাগৰিক এজনৰ এনে দায়বদ্ধতা ভোটাধিকাৰ লাভ কৰাৰ পৰত যান্ত্ৰিকভাৱে গঢ়ি উঠা কথা হ’বই নোৱাৰে।
এই বাক্য কৌশল সৰুৰে পৰা এঢাপ দুঢাপকৈ সন্মুখীন হোৱা শৈক্ষিক তথা সামাজিক পৰিৱেশৰ আধাৰত নিৰ্ভৰ কৰে যাৰ মূল ভেটি হৈছে ঘৰখন। ঘৰলৈ আলহী আহিলে দিয়া মাতষাৰ, বিদ্যালয়ত শ্ৰেণীকোঠাৰ সন্মূখত ৰৈ চিঞঁৰি চিঞঁৰি পাঠপঢ়াৰ অভ্যাস, বিদ্যালয় সপ্তাহৰ কুইজ, জহকালি চোতালত বহি ঘৰুৱা মেলখনত সাঁথৰ ভঙাৰ প্ৰয়াস- এনেধৰণৰ দেখাত সাধাৰণযেন লগা কামে আচলতে এদেও দুদেওকৈ ইয়াতেই শিশু এজনৰ অহেতুক বাকভীতি বা কথোপকথনৰ প্ৰতি থকা অনীহাৰ মুদা মাৰে। ক্ৰমাৎ শিশুটোৱে অকণিৰ মেল, মইনা পাৰিজাত আদি অনুষ্ঠানৰ মাধ্যমেৰে নিজকে আন দহজনৰ আগত থিয় কৰাৰ অৱকাশ পায়। ঘৰখনৰ পৰা সমাজলৈ কৰা এই সমিলমিল যাত্ৰাৰ অভিজ্ঞতাৰে এজন শিশু পৰিপুষ্ট মানসিক অৱস্থাৰ মাজেৰে বিকশিত হয়, কথা শুনাৰ ধৈৰ্য, বিনিময় কৰাৰ সাহস আৰু উপস্থাপনৰ দৃঢ়তা বাঢ়ে। ক’ব নোৱাৰাকৈয়ে স্বাভাৱিকভাৱে বাকশক্তিয়ে পোখা মেলে, অৱশ্যে পৰৱৰ্ত্তী কালত এজন ভাল বক্তায়ে যথেষ্ট গভীৰ অধ্যয়ন আৰু মনন কৰা পৰিলক্ষিত হয়, যিসমূহ অনুকৰণীয়। ইয়াৰ লগে লগে উপযুক্ত অভ্যাস আৰু পৰিশীলিত সংক্ষিপ্তকৰণে বক্তৃতাসমূহ মনোগ্ৰাহী কৰি তোলে অৱশ্যেই।
শেষত বক্তাৰ গুণগ্ৰাহীতাই তেতিয়াহে সমাজত চানেকি তুলিব যেতিয়া আগ্ৰহী শ্ৰোতা দৰ্শকবৃন্দৰ শ্ৰুতি জিজ্ঞাসা আৰু গঠনমূলক সমালোচনা কৰা সৎসাহস থাকিব। সুধাকণ্ঠই গীতেৰেই জগত জিনিছিল, হ’লেও গাইছিল –
“মোৰ গীতৰ হেজাৰ শ্ৰোতা তোমাক নমস্কাৰ
গীতৰ সভাত তুমিয়েইটো প্ৰধান অলংকাৰ।”

আমাৰ সীমিত অধ্যয়ন আৰু বিশ্লেষণৰ ধৃষ্টতাৰে বাক কৌশলৰ দৰে সুবৃহৎ আৰু সুপ্ৰাচীন কলাবিধক ফঁহিয়াই চোৱাৰ এয়া অপপ্ৰয়াসহে মাথোন। তথাপিও নতুনৰ গতি খেদি “একবিংশ শতিকাৰ এই বিভীষিকাতো” “প্ৰাঙ্গণ”ৰ দৰে যোগাত্মক চিন্তাৰ অংশীদাৰ হোৱাৰ সুবাদতে এই মৰসাহ কৰিলোঁ।

3 COMMENTS

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here